Een terugblik op zeven jaar oorlog en vrede om natuur, leefbaarheid en werkgelegenheid in het smalste stukje van Nederland
Het begin: grote plannen voor een grotere fabriek
In 2017 maakte VDL Nedcar plannen om de autofabriek in Born flink uit te breiden. Het bedrijf wilde een tweede productielijn bouwen. Daarvoor was veel ruimte nodig. De uitbreiding moest komen in de richting van het Sterrebos, het dorp Holtum en Yard E bij Nieuwstadt.
De provincie Limburg steunde die plannen. Zij wilden de werkgelegenheid in de regio behouden en versterken. Dat was begrijpelijk: VDL Nedcar was een van de grootste werkgevers in Zuid-Limburg, met zo’n 4.000 banen.
Maar de uitbreiding had een hoge prijs. Het grootste deel van het tweehonderd jaar oude Sterrebos moest worden gekapt. De fabriek zou nog dichter op de dorpen Holtum en Nieuwstadt komen te liggen. En de provincie moest tientallen miljoenen euro’s investeren in nieuwe wegen.
Vijf partijen, vijf belangen
Bij deze uitbreiding waren veel partijen betrokken. Hun belangen liepen soms samen, maar botsten ook regelmatig.
VDL Nedcar wilde groeien. Het bedrijf bouwde auto’s voor BMW en zocht naar meer klanten. Een tweede productielijn zou het bedrijf minder afhankelijk maken van één opdrachtgever. VDL had haast: de plannen moesten snel rond zijn.
De provincie Limburg zag de uitbreiding als een kans voor de regionale economie. Gedeputeerde Staten waren bereid om meer dan 44 miljoen euro te investeren in nieuwe wegen en infrastructuur rond de fabriek. De provincie sloot een overeenkomst met VDL om zonder vangrails, kosten wat het kost, vol in te zetten op de uitbreiding.
Met een inspreekbeurt in de Provinciale Staten stelden wij de haalbaarheid van het uitbreidingsplan ter discussie. In dat plan werd nog uitgegaan van een verdubbeling van de productie van fossiele auto’s. Wij wezen erop dat die productie in landen als China en Duitsland al aan het teruglopen was. VDL-Nedcar was een flexibele schil om productiepieken op te vangen voor juist die auto-industrie. Alleen de productie van elektrische auto’s was in de lift, maar daarvoor zijn heel andere arbeidskrachten nodig dan voor de fossiele auto’s.
Het argument van de gedeputeerde voor behoud van werkgelegenheid klopte volgens ons helemaal niets van en behoud van werkgelegenheid was het enige argument voor de uitbreiding! Naar aanleiding van onze inspreekbeurt werd er een extra commissie-vergadering met de gedeputeerde ingelast. In die vergadering werd besloten om een zogenaamd ‘go/no-go moment’ op te nemen in de anterieure overeenkomst tussen de Provincie en VDL-Nedcar: een moment waarop beoordeeld zou worden of de uitbreiding echt haalbaar was.
De gemeente Sittard-Geleen was eigenaar van de grond waarop de fabriek stond. Die grond was eerder door de voormalige gemeente Susteren overgedragen aan de voormalige gemeente Born, die nu bij Sittard-Geleen hoorde. De grond voor die overdracht was dat het uitbreidingsproject dan binnen één gemeente zou vallen in plaats van twee. Er werd onteigend, een boerderij werd gesloopt. De gemeente wilde de werkgelegenheid behouden en had belang bij de belastinginkomsten van een groter bedrijventerrein.
De gemeente Echt-Susteren zat in een lastige positie. De gemeente wilde ook werkgelegenheid, maar de uitbreiding raakte direct de leefbaarheid van Nieuwstadt. Meer vrachtverkeer, meer geluid, minder groen. De gemeenteraad van Echt-Susteren eiste dat eerst de noodzaak van de uitbreiding bewezen moest worden, voordat er bomen gekapt mochten worden.
De inwoners van Holtum en Nieuwstadt maakten zich zorgen. Meer geluid, meer vrachtverkeer, slechtere luchtkwaliteit en het verlies van hun groene omgeving. Het Sterrebos werd als wandelgebied overigens meer vanuit Holtum dan vanuit Nieuwstadt gebruikt.
DGS ziet een alternatief
Stichting De Groene Sporenwolf (DGS) dacht mee, maar kwam tot een andere conclusie. DGS zag dat er een alternatief was waarbij de fabriek kon uitbreiden zonder het Sterrebos te kappen.
Het idee was eenvoudig: verplaats het parkeerterrein en de opslag naar het industriepark ten zuiden van de fabriek. Dat terrein was precies daarvoor bestemd in het vorige, nog geldende, bestemmingsplan. Logistiek sloot dat ook beter aan op de hoofdtoegang aan de N297. Bovendien zou er nog maar een kleiner deel van de Yard nodig zijn voor de rest van de uitbreiding, en dus zonder dat het Sterrebos gekapt hoefde te worden.
Dit alternatief had voordelen voor iedereen. VDL Nedcar zou een efficiëntere logistiek krijgen. Het Sterrebos en de groene omgeving bleven behouden. En de dorpen Holtum en Nieuwstadt zouden een groene buffer houden tussen hun huizen en de fabriek.
De provincie wilde dit alternatief echter niet serieus onderzoeken. Het plan van VDL Nedcar lag er al en de overheid wilde vaart maken. Omwonenden hadden het maar te slikken. Participatie-bijeenkomsten met omwonenden boden geen enkele mogelijkheid tot echte inspraak en waren een schetsvertoning.
De zienswijze: 44 pagina’s kritiek
In de zomer van 2020 diende DGS een uitgebreide zienswijze in van 44 pagina’s. Daarin stonden stevige kritiekpunten:
- De economische noodzaak was niet aangetoond. De auto-industrie stond onder druk door de overgang naar elektrisch rijden.
- Het werkgelegenheidsargument klopte niet. Voor het bouwen van elektrische auto’s was ander personeel nodig.
- De milieuonderzoeken waren onvolledig. Metingen waren o.a. gedaan tijdens de coronalockdown, toen er veel minder verkeer was.
- De geluidsoverlast voor omwonenden werd onderschat.
- De natuurcompensatie was ontoereikend.
De provincie wilde maar één plan, hun plan en duldde geen kritiek. DGS stelde ook concrete verbeteringen voor: een geluidsscherm, een veilig fietspad voor schoolkinderen langs de N276, en ecologische verbindingszones.
Inspreken in Maastricht: de economische waarschuwing
Op 27 november 2020 sprak DGS in bij de Provinciale Staten in Maastricht. Dit was een belangrijk moment. De Statenleden moesten binnen enkele weken stemmen over het Provinciaal Inpassingsplan (PIP) voor de uitbreiding.
DGS stelde tijdens die inspreekbeurt de kern van de zaak aan de orde: is deze uitbreiding economisch wel haalbaar? De auto-industrie veranderde razendsnel. BMW zou op termijn vertrekken. De beloofde nieuwe klanten waren onzeker. Was het verstandig om honderden miljoenen euro’s te investeren en een tweehonderd jaar oud bos te kappen voor een fabriek waarvan de toekomst onzeker was?
De inspreekbeurt maakte indruk. Een Statenlid schreef achteraf: “Heel hartelijk dank dat u kwam inspreken. Het heeft echt invloed gehad op het debat vandaag.”
Toch stemde een meerderheid van de Provinciale Staten op 18 december 2020 in met het plan. De provincie investeerde uiteindelijk 44 miljoen euro in nieuwe infrastructuur. Het Sterrebos mocht gekapt worden.
Naar de Raad van State
DGS gaf niet op. Op 16 februari 2021 diende de stichting beroep in bij de Raad van State in Den Haag, de hoogste bestuursrechter van Nederland.
Het was David tegen Goliath. DGS, een kleine stichting uit Nieuwstadt, tegenover VDL Nedcar en de provincie Limburg. Die werden bijgestaan door dure advocatenkantoren van de Amsterdamse Zuidas. Houthoff vertegenwoordigde VDL Nedcar. ENVIR Advocaten stond de provincie bij.
Wat volgde was veelzeggend. De advocaten van Houthoff richtten hun verweer niet op de inhoud van het beroep. Ze bestreden niet de argumenten over de economische haalbaarheid, de milieuschade of de gebrekkige natuurcompensatie. In plaats daarvan richtten zij hun pijlen op de statuten van de stichting. Om precies te zijn op het woordje ‘kern’. Was DGS wel een belanghebbende partij? Had de stichting wel het recht om in beroep te gaan?
De bebouwde kom van Nieuwstadt lag te ver af van het Sterrebos om er wettelijk een belang bij te hebben. Het was een juridische truc. Als de rechter zou oordelen dat DGS geen belanghebbende was, hoefde de Raad van State niet eens naar de inhoud te kijken. Het beroep zou dan niet-ontvankelijk worden verklaard.
Maar het zei ook iets anders. Het feit dat deze dure advocaten geen inhoudelijk verweer voerden, gaf aan dat de beroepsgronden van DGS sterk waren. Ze hadden blijkbaar geen goed antwoord op de kritiek.
De schikking: twee miljoen euro
In januari 2022 besloten wij tot een schikking. Het beroep gingen wij verliezen. Ons beroep was sterk, maar onze statuten niet. Met VDL Nedcar sloten wij een vaststellingsovereenkomst waarmee werden overeengekomen: de schikking van twee miljoen euro, een intentieverklaring voor het realiseren van een voetgangersbrug over de N297 van Nieuwstadt naar het Limbrichterbos en een geluidsscherm langs de N297 ten zuiden van Nieuwstadt. In ruil trok DGS het beroep in. Op basis van die overeenkomst is vervolgens de stichting Groenfonds omgeving VDL-Nedcar opgericht. VDL stortte twee miljoen euro op de bankrekening van dit Groenfonds voor vergroeningsprojecten rond de fabriek.
Het geld werd als volgt verdeeld:
- 200.000 euro ging direct naar het verplanten van bomen uit het Sterrebos, om het restant van het bos te verbinden met het nabijgelegen Waterschapsbos.
- 800.000 euro was bestemd voor vergroeningsprojecten bij Holtum, in samenwerking met de gemeente Sittard-Geleen.
- 1.000.000 euro was bestemd voor vergroeningsprojecten bij Nieuwstadt, in samenwerking met de gemeente Echt-Susteren.
Het Groenfonds werd bestuurd door vertegenwoordigers van DGS, VDL Nedcar en beide gemeenten.
Waarom stemde DGS in met een schikking? Omdat de stichting besefte dat een verloren beroep niets zou opleveren. Met twee miljoen euro kon in ieder geval iets goeds worden gedaan voor de omgeving. Wij wisten zeker dat de rechter het beroep niet-ontvankelijk zou verklaren op basis van de statuten, ondanks dat het beroep inhoudelijk sterk was.
De kap van het Sterrebos
Na de schikking ging de kap door. Het grootste deel van het tweehonderd jaar oude Sterrebos werd geveld. DGS had bedongen dat 55 grote bomen met een diameter van minstens 40 centimeter verplant moesten worden.
DGS krijgt gelijk: de fabriek blijkt niet levensvatbaar
En toen gebeurde wat DGS had voorspeld.
BMW vertrok. Na het laatste contract liep de productie af. Er kwam geen volwaardige nieuwe opdrachtgever. De beloofde tweede productielijn werd niet gebouwd. De geheime klanten waar VDL steeds over sprak, materialiseerden zich niet. Na het vertrek van BMW bleef er nauwelijks bedrijvigheid over bij VDL Nedcar.
De waarschuwing die DGS in november 2020 had uitgesproken bij de Provinciale Staten in Maastricht bleek volledig terecht. De economische basis voor de uitbreiding was er nooit geweest. Het Sterrebos was gekapt voor een uitbreiding die er niet kwam. De provincie had tientallen miljoenen euro’s voor infrastructuur toegezegd voor een fabriek die niet groeide, maar kromp.
Het geheime PWC-rapport dat de provincie had laten opstellen over de haalbaarheid, maar weigerde openbaar te maken, bevatte waarschijnlijk precies deze conclusie. Anders was er geen reden geweest om het geheim te houden.
De vergroeningsprojecten: twee gemeenten, twee verhalen
Met het geld ging het Groenfonds met beide gemeenten vergroeningsprojecten realiseren bij de dorpen Holtum en Nieuwstadt. Dat ging heel verschillend.
Bij Holtum (gemeente Sittard-Geleen, 800.000 euro) werd in maart 2025 de aankoop van de Grote Dries afgerond: bijna 4,5 hectare weide en boomgaard die als nieuw natuurgebied werd veiliggesteld en opengesteld. Het Dorpsplatform Holtum had een uitgebreid inrichtingsplan opgesteld. De financiële verantwoording was compleet.
Bij Nieuwstadt (gemeente Echt-Susteren, 1.000.000 euro) verliep het trager. De gemeente had zelf al plannen voor meerdere projecten, waarvan alleen een zuidelijke afronding tussen de N297 en Nieuwstadt overeenkwamen. Onze inzet daar was om het reeds door de gemeente geplande project te versterken. Aan de zuidkant was het ons doel om een groene zone te realiseren ter breedte van de daarmee aan te sluiten bestaande groene zones.
In combinatie met een geluidsscherm tussen die groene band en de N297 zou niet alleen een ecologische verbindingszone worden gerealiseerd, die ook de overheid eerder als te realiseren ecologische hoofdverbinding had aangemerkt. Het zou vooral ook de geluidsoverlast van het verkeer op de N297 voor Nieuwstadt reduceren. Die geluidsoverlast was veel erger dan de provincie de inwoners van Nieuwstadt voor de realisatie van de N297 had voorgehouden.
Het tweede project, de groene bufferzone die nu tussen Aan de Linde en het Yard-E gebied wordt gerealiseerd, stond niet op de gemeentelijke projectenkaart. Alleen als de N276 als randweg tegen Nieuwstadt was aangelegd, zou de provincie ten noorden van die bufferzone een “ambitiebosje” van 2 ha realiseren. Nadat de provincie en VDL-Nedcar de anterieure overeenkomst hadden beëindigd met een “No Go”-besluit, zouden de randweg en dus dat ambitiebosje er niet meer komen. Onze stichting vond juist dat er toch juist daar aan de westkant een groene buffer moest komen tussen Nieuwstadt en VDL-Nedcar.
Naast de schikking tussen De Groene Sporenwolf en VDL-Nedcar, had de gemeente geld gekregen voor wettelijke en boven-wettelijke natuurcompensatie. Voor de besteding daarvan keek de gemeente vooral naar gebieden ten oosten en ten noorden van Nieuwstadt. Onze stichting heeft de gemeente daar al die jaren op aangesproken. Want waarom groen realiseren in gebieden waar men helemaal geen overlast ondervindt van VDL-Nedcar en waarbij al snel duidelijk werd dat andere belangen werden gediend. Nadat het de landelijke pers haalde, werd een van de twee tussen Nieuwstadt en Susteren geplande projecten geschrapt. Maar de gemeente hield voet bij stuk over de “spie” tussen de Susterderweg en het spoor bij Susteren, om daar het grootste deel van het geld te besteden, dat voor Nieuwstadt was bestemd.
Concreet heeft de gemeente van al haar geplande projecten alleen een groene zone direct aan de noordzijde van Nieuwstadt en een voetpad van Nieuwstadt tot de Rode beek richting Isenbrug gerealiseerd. De bufferzone die nu Aan de Linde gaat afschermen van VDL-Nedcar is er alleen gekomen door de inzet van De Groene Sporenwolf en haar schikking met VDL-Nedcar. De gemeente zorgt daarbij wel gezorgd voor de realisatie en heeft door aankoop en doorverkoop van Aan de Linde 26 minus een strook grond die een verbinding naar Aan de Linde mogelijk maakt.
Hopelijk lukt het om met vereende middelen meer te realiseren. Wat we nu vergroenen, beschermen en behouden we voor de toekomst.
Nu: Yard E en de volgende strijd
Het verhaal is ook nog niet voorbij om een andere reden. Want nu speelt er een nieuwe kwestie.
Yard E, het terrein bij Nieuwstadt dat ooit was onteigend voor de uitbreiding van VDL Nedcar, ligt er nog steeds. De gemeente Sittard-Geleen wil dit terrein volbouwen met bedrijven.
Maar hier wringt het. Yard E werd ooit overgedragen van de toenmalige gemeente Susteren aan de toenmalige gemeente Born, uitsluitend met het doel om VDL Nedcar te laten uitbreiden en waarbij VDL-Nedcar maar met één gemeente van doen zou hebben. Die doelen zijn nu achterhaald. De uitbreiding en randweg zijn afgeblazen door provincie en VDL-Nedcar. Er is nauwelijks nog productie in de bestaande fabriekshallen.
De redenen waarom dit stuk grond ooit van eigenaar en bestemming wisselde, gelden niet meer. Toch wil Sittard-Geleen het gebied gewoon volbouwen met bedrijven. De gemeente kijkt alleen naar de OZB-inkomsten die bedrijfspanden opleveren. Voor andere belangen, zoals natuur, leefbaarheid en misschien woningbouw, heeft zij geen oog. Letterlijk geen oog, want het gebied ligt, aan de andere kant van de N297, volledig uit het zicht van Sittard-Geleen.
Dit is extra schrijnend voor Nieuwstadt en omgeving. Het ligt in het smalste stukje van Nederland, de flessenhals van Limburg, waar toch al nauwelijks ruimte over is. Er is al zoveel volgebouwd met infrastructuur en bedrijfshallen. Elke vierkante meter telt hier.
Een eerlijke afweging zou betekenen dat opnieuw wordt gekeken naar wat het beste is voor dit gebied. Niet alleen bedrijven, maar ook natuur, leefbaarheid en woningen zouden in die afweging moeten meewegen. De oorspronkelijke reden voor de onteigening is immers vervallen. Het gebied zou eigenlijk weer bij de gemeente Echt-Susteren moeten worden gevoegd, waar het nu als een enclave in licht, ver verwijderd van Sittard-Geleen.
Maar de gemeente Sittard-Geleen gedraagt zich als een grote buurgemeente die meent zonder overleg te kunnen bepalen wat er gebeurt met dit gebied. Zonder concrete plannen, zonder onderbouwing, alleen om wat zij noemt “economische redenen”. Ja, OZB-geld voor Sittard-Geleen. Yard-E is niet meer dan een wingewest voor Sittard-Geleen.
Wat blijft
Zeven jaar later kunnen we de balans opmaken.
Het grootste deel van het Sterrebos is weg. De uitbreiding van VDL Nedcar is er niet gekomen. De provincie heeft geen enkel doel bereikt. Het behoud van werkgelegenheid die werd beloofd, is verdwenen.
DGS had gelijk met de economische waarschuwing die de stichting uitsprak bij de Provinciale Staten in Maastricht. Het werkgelegenheidsargument was niet sterk genoeg om de kap van het Sterrebos en de aantasting van de leefomgeving te rechtvaardigen.
De twee miljoen euro uit de schikking heeft wel iets opgeleverd. Bij Holtum is nieuw groen gekomen. Bij Nieuwstadt gaat het langzamer, maar er zijn projecten in ontwikkeling. Het is niet wat het had kunnen zijn, maar het is meer dan niets.
De les van dit verhaal is helder. Grote economische beloftes rechtvaardigen niet alles. Natuur die verdwijnt, komt niet terug. En als goed onderbouwd wordt gemeld dat de economische basis er niet is, dan is het verstandig om te luisteren. Want achteraf bleek die stichting het bij het rechte eind te hebben.
Nu is het afwachten wat de provincie en Sittard-Geleen hebben geleerd. Vooralsnog niets en dat is triest. Een nieuwe strijd om de schaarse ruimte heeft zich aangediend. Nog steeds geen rust voor Nieuwstadt en haar inwoners.
Stichting De Groene Sporenwolf zet zich in voor de leefbaarheid, natuur en het groene karakter van Nieuwstadt en omgeving. Meer informatie op groenesporenwolf.nl.
